✅ فقدان نمادپردازی در آیین های امروزین عزاداری (بُعد به جای نماد)

1- زبان دین زبان رمز، نماد و اسطوره است. این خصوصیت است که زبان دین را از بقیه‌ی زبان‌ها مانند زبان علوم تجربی، ریاضی، فلسفه و... جدا می‌کند.
حقیقتِ دین، امری باطنی، درون‌گرایانه و مبنی بر تجربه‌ی شخصی و عرفانی است و بیان تجارب دینی و عرفانی اساساً جز از طریق رمز قابلیت ندارد.
درعین‌حال نگاه رمزی و اسطوره‌ای به هستی دربردارنده عنصر زیباشناختی نیز هست، همان‌گونه که در هنر و ادبیات استفاده از بیان‌های رمزی، نمادین و تمثیلی باعث برانگیختن هیجان و حس زیباشناسی انسان می‌شود.
تجارب دینی معمولاً در ساختار اسطوره بیان می‌شود. درواقع اسطوره بیانِ نمادینِ همه دریافت‌های ماورایی و معنوی است که به‌صورت شهودی درک شده و هیچ وسیله‌ی معرفتی مشترکی برای درک کُنه آن وجود ندارد. به‌بیان‌دیگر اسطوره دریافت انسان از تجارب ماورایی و غیر عینی است.
2- دین‌یاران اما راهی پیداکرده‌اند تا این صورت‌های ذهنی را برای انسان‌های معمولی و فاقد تجربه دینی ملموس کنند. این مهم تنها در برگزاری مناسک و آیین‌ها ممکن است. پس اسطوره از طریق مناسک و آیین‌ها قابل‌درک و دستیابی همگانی است.
به‌بیان‌دیگر اسطوره بیان‌گر رخدادی ازلی است که در پیدایش هستی و پیدایش اشیاء و یا در تاریخ آسمانی شده ادیان رخ‌داده و در همه دوران حضور معنوی دارد و مؤمنان با ساختن نمادین نگاره‌ها در آیین‌ها و خواندن اوراد مربوط، حضور اسطوره را درک می‌کنند.
عکس‌ها اسطوره‌ای که در آیین‌ها بازسازی می‌شود، صورت نمادین و رمزی دارد؛ درواقع آیینِ بدون رمز ارتباطی با اسطوره و جهان معنا ندارد، زیرا اساساً توانایی بازسازی عینی اسطوره ناممکن است و مسلماً نمی‌توان یک باور ازلی و ماورایی را بدون نمادپردازی بازسازی کرد.

این مقدمه به نسبت طولانی را آورده‌ام تا بگویم چقدر رمز و نماد در برگزاری آیین دخالت دارد، چنان‌که یک مرکز آیینی با نمادپردازی می‌تواند رمز همه هستی تلقی شود. پس فقدان رهیافت رمزی به آیین اساس آیین را مخدوش می‌کند.
3- تا آنجا که نویسنده اطلاع دارد دو واقعه دینی بیشترین تأثیر آیینی در زندگی بشر در زمان حاضر را دارد. یکی مصلوب شدن مسیح و دیگر شهادت حسین بن علی (ع). شاید این انتخاب مبالغه‌آمیز باشد اما حداقل من نمونه دیگری را به لحاظ گستردگی و محتوا در دنیای نوین نمی‌شناسم.
واقعه عاشورا گر چه با تاریخ پیوند دارد، اما عناصر و باورهای اسطوره‌ای زیادی از منطقه آسیای غربی، مدیترانه و شمال افریقا و حتی ایران را در خود جای‌داده است؛ به‌جز آنکه آیین‌های عاشورا در طول صدها سال بسیاری از باورها، اسطوره‌ها و آیین‌های بومی حوزه‌های جغرافیایی زیر نفوذ اسلام در شرق و غرب عالم را در خود جذب کرده است.
اسناد و نشانه‌ها دراین‌باره کم نیست، درواقع آیین‌های عاشورا دربردارنده مجموعه‌ای عظیمی از اسطوره‌ها و آیین‌های مناطق جغرافیای زیر نفوذ اسلام است. اینجا اسلام را می‌آورم و نه تشیع زیرا این‌گونه آیین‌ها گر چه ماهیتی شیعی دارد اما مختص حوزه تشیع نیست، بلکه بسیاری از اهل سنت از قدیم‌الایام این آیین‌ها را به‌جا می‌آورند.
شکل برگزاری سنتی آیین‌های عزاداری امام حسین تا حدود زیادی دربردارنده عناصر رمزی است، ازاین‌رو در شهرها و روستاهای سنتی‌تر، عنصر رمزی بیشتری یافت می‌شود تا مناطقی که تا حدود زیادی از فرهنگ سنتی فاصله گرفته‌اند.
4- درواقع رمز لُبِّ پیام یک واقعه را در خود دارد و گاهی این نمادگرایی در یک توغ یا علم و یا آیین‌های سنگ‌زنی، سقایی و حتی سینه‌زنی ساده خلاصه می‌شود، اما این عناصر ظریف به دلیل فقدان درک زیباشناختی و رمزی در دوره کنونی جای خود را به بُعد داده است؛ یعنی ما بهترین نوع آیین را در بزرگ‌ترین می‌بینیم.
پرچم‌ها بزرگ می‌شود و گاه برای حمل آن وسیله نقلیه لازم است، طبل‌ها به شکل ناموزون و خشن و ناخوشی زیاد و بزرگ و پر صدا می‌شود و برای حمل و کوبیدن بر هر یک از آن‌ها چند نفر لازم است.

فقدان درک رمزی از آیین باعث شده است تا بسیاری از عناصر عزاداری چه در بعد کالبدی و ساختار معماری و چه در عناصر تزئینی بناهای آیینی صورتی ناخوش بگیرد.
ساخت آیین‌کده‌ها و حسینیه‌ها، بدون رعایت تناسب، به نسبت حجم و پهنا و بلندی و بزرگی اهمیت پیدا می‌کند، نمادهای تزئینی به ویژه مجسمه چاراتمام به اشکال بزرگ و بی‌قواره و فاقد ظرافت‌های معمول ساخته و در جلو حسینیه و مراکز مشابه نمایش داده می‌شود.
برای حدیث «سفینه النجات» کشتی‌های بزرگ ساخته می‌شود و برای مشک حضرت عباس چند تُن سیمان و شن بر هم سوار می‌شود و...
این موارد نه دربردارنده عنصر هنری و زیباشناختی است و نه بیننده را به رمز و رازی می‌کشاند. این فقدان رمز و هنر در ایران البته همه شئون هنری، معماری و شهرسازی را شامل می‌شود که فرصت پرداختن به آن نیست.
به گمان من آنچه این سال‌ها به‌عنوان حرکت زائران به عراق و کربلا صورت می‌گیرد نیز بر پایه همین بُعد سازی به‌جای رمز پردازی است.
فقدان درک رمزی و هنری از آیین و پاسداشت‌های دینی باعث شده تا آنچه زوّار شهرهای مجاور کربلا از قرن‌ها پیش به‌طورمعمول انجام می‌دادند در زمان حاضر هرروز بر حجم و طول آن افزوده شود. البته عوامل دیگری نیز درباره این تظاهرات آیینی وجود دارد، اما یکی از دلایل این است که بزرگی و بُعد و حجم را بهترین می دانیم.
5- خلاصه اینکه نگاه بُعدگرایانه روح آیین را خدشه‌دار و ما را از منطق برگزاری دور می‌کند و کسانی که به جنبه رمزی و باطنی دین توجه دارند را از مرکز آیینی می پراند.
کنش‌های آیینی بُعدگرایانه در درازمدت پشتوانه و منطق خود را از دست خواهد داد. ضمن اینکه نباید بازتاب منفی بُعدگرایی در نزد بسیاری از گروه های مسلمان غیر شیعه را نادیده گرفت که خود مبحث دامنه‌دار دیگری است. @nushabad