بیدگل گشت1/ محله خانقاه سلمقان

پنجشنبه بیست و پنجم شهریور 95 به اتفاق دوست و همکار ارجمند جناب دکتر حسین ایمانیان برای دیدن بافت تاریخی بیدگل به محله "خانقاه سلمقان" یا به قول وصاف بیدگلی محله "خانقاه حاجی دوست محمد" رفتیم. این محله که امروزه به آن محله "حاج عبدالصمد" می گویند از محلات قدیمی بیدگل است که آثار برجای مانده از آن به دوران صفوی و قاجار بر می گردد. اساسا بیدگل پر از گذرها و بازارچه ها و مغازه ها، کارگاه ها، مساجد و حسینیه هایی قدیمی است که بسیاری از آنها مخروب شده و یا تغییر کاربری داده است.

اما بنای شاخص این محل "مسجد مدرسه" است با گنبدی زیبا و رفیع که متاسفانه تخریب و به جای آن گنبد آجری جدیدی ساخته شده است. بخش های نامربوط زیادی نیز به آن الحاق شده است، بدون درنظر گرفتن تناسب آن با بنای قدیمی. با این اوصاف مسجد، از طبقه زیرین مسجد بنای زیر گنبدخانه و اصل فضای گنبدخانه در طبقه فوقانی که بخش اصلی و جماعت خانه بوده است، هنوز قدیمی است و در محراب آن نقوش خطایی با رنگ آبی به چشم می خورد که بیشتر آن در زیر گچ مخفی شده و البته آسیب زیادی نیز دیده است. همچنین بخش کمی از کتیبه گچ بری که در بیرون ورودی شمالی بنای گنبدخانه بر جای مانده است.

بابای فعلی این مسجد آقای فضل الله مساح است نوه دختری ضیاء الحکما طبیب حاذق اوایل پهلوی و فرزند وصاف بیدگلی(1259-1330قمری) شباهت جناب فضل الله با ضیاءالحکما چشمگیر است، اکنون مقبره این پدر و پسر که اولی در ادب و تاریخ و دومی در طبابت از افتخارات اهل محل به حساب می آیند در حسینیه مجاور است. با این اوصاف چیزی که جلب توجه می کند نام مسجد است؛ ملازمت بین مسجد و مدرسه معرف کاربری علمی این بنا در دوران قاجاری و احیانا صفوی است، توجه به نام این محل و وجود ادیب و درویشی چون وصاف بیدگلی، احتمال خانقاهی بودن این مسجد را نیز به ذهن متبادر می کند. البته در این باره خوب است که تحقیقاتی عمیقتری صورت گیرد.چسبیده به بنای مسجد آب انباری قدیمی قرار دارد.

بنای قدیمی حسینیه محل به کلی تخریب و بنای جدیدی در تعارض با فضای تاریخی محله ساخته شده است، اما در داخل آن توغی از دوران صفوی و جام مسین بزرگی از دوران قاجاری وجود دارد. در خانه قدیمی آقای حسن حسینی علمی با سر توغ برنجی ضخیم نگهداری می شود که آن "عمل استاد مكين ريخته گر" به سال 1048 قمری ساخته است. بر روی سرتوغ این علم، نقوش گیاهی و کتیبه های مذهبی کنده کاری شده است و از جمله بر آن نوشته است: "وقف خانقاه احمد". قرینه ای دیگر در اصالت نام این محل؛ محله خانقاه سلمقان. بعد از ده سال دوباره به خانه آقای حسینی که توغ در آن نگهداری می شود رفتیم، تنها زندگی می کند و حدود 90 سال سن دارد.

در اطراف حسینیه چند خانه تاریخی هم وجود دارد که از آنها بازدیدی داشتیم خانه ارباب پور که رو به ویرانی است. خانه فرزانگان خانه قشنگی است با دو باغچه زیبا در حیات و در پشت ساختمان که متاسفانه به حال خود رها شده است و خانه آقای رجبیان که فعلا حاجیه صنم عنایتی(رجبیان) خاله پدرِ دکتر ایمانیان به همراه یکی از پسرانش در آن زندگی می کنند و با کمک میراث فرهنگی دستی بر سر و روی آن کشیده اند، اما هنوز کار دارد. به اعتبار دکتر ایمانیان ساعتی را میهمان این خاله باصفا بودیم. حاجیه صنم که حدود نود سال سن داشت، برای خود صنمی بود؛ خانمی پاکیزه و مهمان نواز که با چای دبش از ما پذیرایی کرد، در سینی های کوچک مسی زیر بشقابی که امروزه جزو عتیقه جات است.

در بازارچه جنب مسجد مدرسه نیز هنوز ساباط و چند عدد مغازه سالم برجای است از جمله یک نانوایی سنگکی که به گفته مالک آن سابقا کل این مجموعه، کارگاه جولاهی(پارچه بافی) بوده است. می دانیم که بیدگل در دوران صفوی و قاجاری از شهرهای صنایع ابریشم بافی و پارچه بافی در منطقه بوده است. آشنایی کامل با این محلات خواندن کتاب بی مثال "چراغان در جغرافیای بیدگل" اثر وصاف بیدگلی و همچنین "تاریخ بیدگل" اثر سیدحسین هاشمی تبار ضروری است، گر چه کفایت نمی کند.